Międzybrodzie Bialskie

Z dziejów turystki w okolicach Międzybrodzia

1.

Współczesne Międzybrodzie Bialskie to miejscowość, której wielu mieszkańców jest zaangażowanych w obsługę ruchu turystycznego i wypoczynkowego. Wspaniałe położenie wśród gór Beskidu Małego, nad jeziorem powstałym w przełomowej dolinie Soły, przyciąga turystów i wczasowiczów nie tylko z pobliskiego Śląska, ale z całej Polski i z zagranicy. Blisko stąd do Beskidów Śląskiego i Żywieckiego. Liczne ośrodki wypoczynkowe, kwatery prywatne, górskie schroniska i gęsta sieć szlaków turystycznych ułatwiają przyjezdnym pobyt i wędrówki. Chcemy Państwu przybliżyć, jak powstawała turystyczna infrastruktura w okolicznych górach, jak wyglądały dawne schroniska, z jakich map i przewodników korzystali pierwsi wędrujący po grzbietach Magurki, Chrobaczej Łąki [1] czy Żaru. Zeskanowane widokówki i zdjęcia, przywołujące obraz nieistniejących już budowli i nieżyjących już ludzi pozwolą Państwu wyobrazić sobie dawną turystykę w tutejszych okolicach i sposób jej uprawiania sto, osiemdziesiąt czy sześćdziesiąt lat temu.

Niech swoistym przewodnikiem w tych wędrówkach po historii będzie zamieszczony poniżej szkic, prezentujący chronologicznie rozwój bazy turystycznej w tej części Beskidów od zarania aż do pierwszych lat powojennych. Życzymy, aby refleksja na temat tych „pionierskich czasów” towarzyszyła Państwu w wędrówce po okolicznych szlakach

Z DZIEJÓW TURYSTYCZNEGO ZAGOSPODAROWANIA

OKOLIC MIĘDZYBRODZIA

 Myśl zrzeszenia się miłośników turystyki w celu ułatwienia wędrówki po Beskidach Zachodnich jako pierwsi zrealizowali mieszkający tam bielscy Niemcy. W 1893 r. powstał we Frydku na Śląsku Cieszyńskim Beskidenverein – Towarzystwo Beskidzkie (w skrócie: BV). Jeszcze w tym samym roku utworzono bielską sekcję BV (BVB – Beskidenverein – Section Bielitz-Biala). Jej członkowie od razu rozpoczęli znakowanie szlaków turystycznych w paśmie Magurki Wilkowickiej (zwanej przez Niemców Josefsberg – Góra Józefa – od kapliczki św. Józefa, stojącej pod szczytem). Jednak w budowie bazy turystycznej na tym terenie bielskich Niemców ubiegł miejscowy góral – Karol Sikora z Łodygowic. Prawdopodobnie w 1893 r. wzniósł on na grzbiecie pomiędzy Magurką a Czuplem drewniany budynek, pełniący jednocześnie rolę prywatnego schroniska turystycznego i domu mieszkalnego Sikorów. W wydanym w 1894 r. przewodniku autorstwa jednego ze współzałożycieli  BV – Jana Hadaszczoka – schronisko to było wzmiankowane jako „Tatra Aussicht” – („Widok na Tatry”) [2]. Istotnie, przy dobrej pogodzie z okien budynku i z polany przed nim roztaczał się rozległy widok, obejmujący - obok groni Beskidów Śląskiego i Żywieckiego - także szczyty Tatr i innych pasm górskich, leżących na terenie Słowacji (wówczas zwanej Górnymi Węgrami). Dziś widok na Tatry jest ograniczony coraz wyższymi drzewami, ale i tak z miejsca po schronisku Sikorów da się niekiedy obserwować skalny mur Tatr.

Schronisko Sikorów „Widok na Tatry” ok. 1915 r.

W 1900 r. bielska sekcja BV uruchomiła na szczycie Gaików (nazywanego przez Niemców Hanslik) drewniany pawilon widokowy, nazywany - na cześć działacza BV Rudolfa Nahowskiego i bialskiego burmistrza Rudolfa Lukasa – Rudolfswarte (4Rudolfa). Prowadziły do niego pierwsze znakowane szlaki w tym rejonie. Wkrótce Bielsko-Bialskie Towarzystwo Upiększania Miasta zagospodarowało okolice „Domu Myśliwskiego” (Jägerhaus) – wzniesionego w  1884 r. w Lipniku (Górna Wieś) budynku Zarządu Lasów Miejskich Białej. Służył on jako dom wycieczkowy z gospodą, a przy leśnych ścieżkach ustawiono ławki. Obudowano też wypływające spod Gaików tzw. źródło Seeligera i zbudowano małe kąpielisko [3]. W 1903 r. konkurencyjne dla „Widoku na Tatry” Sikorów schronisko wybudowali na szczytowej polanie Magurki działacze katowickiej sekcji BV. Otwarto je 27 września 1903 r., a nie – jak planowano – 18 sierpnia tego roku, w 73. rocznicę urodzin cesarza Franciszka Józefa, bo 10 dni przed tym terminem nieznani sprawcy zdewastowali gotowy już obiekt. Wzniesiony wg projektu katowickiego budowniczego Rudzińskiego drewniany budynek miał 5 pokoi z 24 miejscami noclegowymi (widok na okładce tego folderu). W roku otwarcia gościło w nim ponad 300 turystów. Po kliku latach zaniedbane schronisko przejęła bielska sekcja BV, która w 1907 r. wyremontowała je i rozbudowała, nadając mu przydługą nazwę na cześć małżonki właściciela dóbr żywieckich – arcyksięcia Karola Stefana Habsburga: Erzhezogin Maria-Theresia Schutzhaus (Schronisko Arcyksiężnej Marii Teresy). W tym samym roku BV zbudował na stokach Magurki tor saneczkowy oraz wytyczył kilka narciarskich tras zjazdowych, a rok później wyposażył schronisko w stację meteorologiczną. W 1909 r. grupa Magurki była już tak popularnym celem wycieczek, że odnotowano w schronisku ponad 3500 gości. Niestety, w marcu 1912 r. drewniany budynek spłonął. Wreszcie w 1913 r. BV wzniósł murowany – tym razem – budynek, który zachował się do obecnych czasów. Nowe schronisko dysponowało 64 miejscami noclegowymi, miało widokową werandę, dużą jadalnię i restaurację, suszarnię, pomieszczenie do przechowywania nart i sanek [4].

 Nowe schronisko na Magórce Wilkowickiej w dniu otwarcia – zdjęcie z niemieckiego czasopisma Die Woche z 1913 r.

Mimo owej konkurencji, „Schronisko-Schutzhaus-Widok na Tatry” (taki napis widniał na szyldzie) cały czas nieźle prosperowało. Położone zaledwie o 20-30 minut drogi od schroniska BV w kierunku Czupla, przyciągało słynną na całą okolicę szafą grającą i piwem. Zwłaszcza w sobotnie wieczory i w niedziele nawiedzali je  - w celach „mało turystycznych” – mieszkańcy pobliskich Łodygowic. Również schronisko na szczycie Magurki pełniło raczej rolę restauracji dla mieszkańców Bielska i Białej, udających się na wycieczki w wolne od pracy dni. Trzeba jednak przyznać, że w oparciu o schronisko bielski Wintersportklub (Klub Sportów Zimowych) organizował także na Magurce szkolenia narciarskie i zawody w skokach narciarskich na małej skoczni, znajdującej się przy zejściu w kierunku pobliskiego Rogacza (nie tego obok Czupla, lecz góry o takiej samej nazwie, położonej na zachód od  Magurki). W latach 20-tych dzierżawcą schroniska BV został syn Karola Sikory – również Karol – i prowadził je aż do 1945 r. Po śmierci Karola Sikory – seniora, drewniane schronisko „Widok na Tatry” – już bez niemieckich elementów w szyldzie – prowadziła jego żona Maria z pomocą syna Roberta i synowej – także Marii. W 1930 r. oferowało ono 14 łóżek i 44 tzw. noclegi turystyczne (zapewne na sianie bądź na siennikach) [5]. Od lutego 1925 r. w obiekcie Sikorów funkcjonowała stacja turystyczna Oddziału Babiogórskiego PTT z Żywca [6]. Umowa w tej sprawie była przedłużana co roku [7].


   Obecność polskich organizacji turystycznych w tej części Beskidów Zachodnich datuje się od 1905 r., kiedy to powstał Oddział Babiogórski istniejącego od 1873 r. Towarzystwa Tatrzańskiego. Oddział – z siedzibą początkowo w Makowie, a od 1910 r. w Żywcu – doprowadził do wybudowania w 1906 r. polskiego schroniska na Markowych Szczawinach w masywie Babiej Góry, a w 1911 r. zorganizował sieć stacji turystycznych w Beskidzie Żywieckim. Podjął też znakowanie szlaków, jednak Beskid Mały pozostawał nadal poza obszarem jego zainteresowania. W 1923 r. na polanach Magurki Wilkowickiej i Groniczków pojawili się turyści-narciarze z założonego przy Gimnazjum im. Adama Asnyka w Białej (jako przeciwwaga dla BV) - Gimnazjalnego Towarzystwa Sportowego [8]. W dwa lata później przewodniczący Sekcji Turystycznej owego Towarzystwa – Władysław Midowicz - jako członek Oddziału Babiogórskiego PTT wyznakował pierwszy polski szlak turystyczny w Beskidzie Małym: z Porąbki przez Wielką Puszczę na Przełęcz Kocierską, a w 1927 r. przedłużył go do Łamanej Skały i przez Leskowiec do Gorzenia Górnego [9].

            W 1926 r. powstały Koła PTT w Bielsku (należące do Oddziału PTT w Cieszynie) i w Białej (należące do Oddziału Babiogórskiego PTT w Żywcu), przekształcone później w samodzielne Oddziały (odpowiednio w 1930 i w 1934 r.). W 1927 r. działacze PTT z Białej kosztem 350 zł dobudowali do góralskiej chaty Pszczółków na Żarze izbę, która po 30 latach miała przejść na własność Pszczółków (co też nastąpiło w 1958 r.). Służyła ona jako niewielka stacja turystyczna, prowadzona wzorowo przez Magdalenę Pszczółkę. Dysponowała 5 łóżkami i 15 miejscami noclegowymi na sianie, a u prowadzącej stację można było kupić posiłek [10].

 Stacja turystyczna PTT w domu Magdaleny Pszczółki pod Żarem – przełom lat 20/30-tych XX w.

W latach 1928-1929 Józef Merta - działacz Koła PTT w Białej – wyznakował z Międzybrodzia Bialskiego na Żar żółty szlak, zlikwidowany jednak w 1936 r. w związku z budową zapory i powstaniem Jeziora Międzybrodzkiego [11]. Powstał też zielony szlak z Porąbki przez Żar na Kocierz oraz  - w 1930 r. – niebieski szlak z Czernichowa przez Jaworzynę na Przysłop (Józef i Stanisław Merta). W wyniku porozumienia zawartego w 1929 r. pomiędzy PTT i BV, zagospodarowanie obszaru Beskidu Małego na zachód od przełomu Soły pozostawiono BV. Sieć szlaków wyznakowanych pierwotnie przez BV – począwszy od lat 90-tych XIX w. - w grupie Magurki Wilkowickiej i Chrobaczej Łąki pozostał niemal bez zmian do dziś, nawet z zachowaniem kolorów znakowania [12].

            Mimo wspomnianego podziału w 1928 r. Sekcja Narciarska Koła PTT w Białej urządzała na Magurce zawody narciarskie, a w schronisku Sikorów na grzbiecie między Magurką i Czuplem działała stacja turystyczna PTT [13]. W momencie przekształcenia Koła PTT w Białej w samodzielny Oddział stacja ta dysponowała 3 pokojami dla członków PTT (12 łóżek i 6 pryczy). Według przewodnika, napisanego przez prezesa Oddziału PTT w Bielsku – Zygmunta Lubertowicza – stacja turystyczna „Widok na Tatry” leżała przy niebieskim szlaku o 30 minut drogi na wschód od schroniska BV na Magurce, miało werandę, dużą jadalnię, 4 pokoje sypialne z 12 łóżkami, 6 miejsc noclegowych na tapczanach i ok. 20 na strychu. Za schroniskiem znajdowały się obszerne polany do ćwiczeń narciarskich. Stacja słynęła z pięknej panoramy – m.in. na Tatry.

            Działacze Koła PTT w Wadowicach, działającego przy Oddziale Babiogórskim PTT w Żywcu, doprowadzili do wybudowania w 1932 r. pod Jaworzyną – niedaleko Leskowca – drewnianego schroniska, które uroczyście otwarto 3 września 1933 r. Skromny budynek w 2 sypialniach oferował nocleg dla 18 osób. Obiekt ten, zwany powszechnie Schroniskiem na Leskowcu, stał się ważnym oparciem dla turystyki w tzw. „zasolskiej” części Beskidu Małego.

Na marginesie warto zauważyć, że niemały udział w rozbudzeniu zainteresowania okolicznymi górami jako celem wycieczek krajoznawczych i kontemplacji przyrody miała twórczość Emila Zegadłowicza i innych skupionych wokół niego poetów z Grupy Literackiej „Czartak”.

W 1933 r. inż. Jan Zawadzki, z podkatowickiej Kostuchnej, wybudował w Międzybrodziu Bialskim na Brodku tzw. Schronisko z kilkoma pokojami noclegowymi i z restauracją.

Schronisko inż. Zawadzkiego na Brodku w centrum Międzybrodzia Bialskiego

W latach 1934 – 1935 przełamano monopol BV na znakowanie szlaków w grupie Magurki Wilkowickiej i – z inicjatywy ówczesnego sekretarza, a późniejszego prezesa Oddziału Bialskiego PTT – Tomasza Wróbla – wyznakowano zielony szlak Biała – Lipnik – Trzy Kopce (Groniczki) – Nowy Świat – Międzybrodzie – Porąbka, oraz niebieski Białą – Groniczki – Magurka – Czupel – Czernichów, zmieniając nieco przebieg dawnego szlaku BV [14].

            W II połowie lat 30-tych w pobliskiej Porąbce funkcjonowało Szkolne Schronisko Wycieczkowe w miejscowej Szkole Powszechnej, dysponujące 20 łóżkami [15]. Również w Porąbce funkcjonowała przed II wojną światową stacja turystyczna Oddziału Babiogórskiego PTT w Żywcu. Mieściła się w pensjonacie pani Marii Knapowej i oferowała 8 łóżek w 2 pokojach [16].

            Powstanie zaporowego Jeziora Międzybrodzkiego przyczyniło się do wzrostu popularności Międzybrodzia Bialskiego jako letniska. Oprócz letników znajdujących kwatery w domach prywatnych, do wsi przybywali na obozy letnie kadeci ze Lwowa oraz dzieci z Krakowa i z okolic, uczestniczące w koloniach organizowanych przez Towarzystwo Przyjaciół Dzieci (główna baza tych kolonii była we dworze w Kobiernicach). Obozowicze i koloniści kwaterowali w barakach koło schroniska Zawadzkiego, wzniesionych w 1934 r. dla junaków zatrudnionych przy pracach towarzyszących wznoszeniu zapory na Sole.

            Ponoć w reakcji na otwarcie w schronisku Sikorów stacji turystycznej PTT, Niemcy z BV uruchomili na Izydorowej Polanie pod szczytem Chrobaczej Łąki małe schronisko w wybudowanym w 1934 r. prywatnym domu Dorzaków. Po wcieleniu w czasie okupacji gospodarza schroniska do Wehrmachtu, schronisko prowadziły nadal jego siostry [17].

Schronisko na Chrobaczej Łące w 1935 r. – repr. z T. Biesik „Schroniska górskie na starej pocztówce i fotografii. Beskid Mały, Śląski i Żywiecki” Bielsko-Biała 2004


 W związku z finalizacją budowy zapory na Sole w jej bezpośrednim sąsiedztwie, przy drodze do Kobiernic Franciszek Kania wybudował dom (już nieistniejący) z restauracją i  - funkcjonującą co najmniej od 1938 r. - stacją turystyczną PTT O/Biała [18].

Widok z restauracji Kani, gdzie w końcu lat 30-tych XX w.działała stacja turystyczna PTT

Nie powiodły się podejmowane pod koniec lat 30-tych próby działaczy andrychowskiego Koła PTT, aby wybudować schronisko na Przełęczy Kocierskiej. Uruchomiono tam jedynie stację turystyczną na 10 łóżek i z 35 miejscami na sianie w domu Jana Karcza.

Bezpośrednio przed wybuchem II wojny światowej w Beskidzie Małym były 202 km szlaków turystycznych, z czego ¾ wyznakowały koła PTT w Wadowicach, Białej i w Andrychowie, a ¼ - BV z Bielska i Białej. Udział niemieckiej organizacji w bazie noclegowej był znaczniejszy – ponad połowa ze 117 miejsc na łóżkach i 62 spośród 162 miejsc noclegowych na sianie przypadała na schroniska i stacje turystyczne BV [19].           

W okresie okupacji ruch turystyczny wyraźnie zmalał. Jedynie zimą niemiecki Wintersportklub (Klub Sportów Zimowych) prowadził – w oparciu o schronisko na Magurce Wilkowickiej – szkolenia narciarskie i organizował zawody w skokach na niewielkiej skoczni terenowej. Pod szyldem BV działało też schronisko pod Leskowcem. Funkcjonowało również - pod nazwą Hotel „Solatal” (Dolina Soły) - dawne „Schronisko” inż. Zawadzkiego w Międzybrodziu Bialskim na Brodku, prowadzone przez przybyłych do wsi folksdojczów. Jego bywalcami byli SS-mani z obozu Auschwitz, zanim więźniowie wybudowali dla nich pensjonat na stokach nieodległej Kotelnicy. Schronisko Zawadzkiego uległo uszkodzeniu przy wysadzaniu pobliskiego mostu na Ponikiewce w lutym 1945 r. i zostało rozebrane, a z pozyskanego z rozbiórki materiału wzniesiono tzw. starą remizę – obecne Centrum Kultury przy pl. Św. Ambrożego.

Nieliczni polscy turyści w czasie okupacji hitlerowskiej korzystali raczej ze schroniska Sikorów „Widok na Tatry”.

Oba obiekty – schronisko Sikorów i schronisko BV na Magurce -  przetrwały szczęśliwie okres walk w czasie wyzwalania tych terenów przez wojska radzieckie w lutym 1945 r. Działaczowi PTT Franciszkowi Kanikowi udało się zabezpieczyć schronisko na Magurce zaraz po opuszczeniu go przez Niemców. Z upoważnienia Zarządu Głównego PTT oraz władz w Bielsku i Białej, schroniska BV zostały zabezpieczone przez bialskiego działacza PTT Tomasza Wróbla [20]. Już we wrześniu 1946 r. obiekt na Magurce Wilkowickiej udzielał noclegów. Posiadało wodociąg, oświetlenie elektryczne i telefon, co w owych latach było rzadkością w górskich schroniskach. Miało też widokową werandę, salę jadalną z restauracją, 9 pokojów sypialnych, salę sypialną wieloosobową, suszarnię odzieży, pomieszczenie na narty i sanki [21]. W schronisku na Chrobaczej Łące uruchomiono stację turystyczną pod szyldem PTT, a potem PTTK z Bielska-Białej.

 Różnie kształtowały się powojenne losy opisanych obiektów. Do dziś służy turystom – pod szyldem PTTK – schronisko pod Leskowcem.  Podobnie rzecz się ma ze schroniskiem na Magurce, które – mimo wielu remontów i modernizacji – zewnętrznie niewiele odbiega od obiektu wzniesionego przez BV w 1913 r.

Obiekt pod szczytem Chrobaczej Łąki został kupiony w 1973 r. przez Pana Rudolfa Baścika, a w 1991 r. został przez niego darowany Fundacji S.O.S. Obrony Poczętego Życia. Łączy funkcję schroniska turystycznego i ośrodka rekolekcyjnego.

Prywatne schronisko Sikorów pozostawało w rękach tej rodziny aż do 1966 czy 1967 r., kiedy to spłonął podczas nieobecności gospodarzy.

W czasie, kiedy zaczęto budować górny zbiornik Elektrowni Szczytowo-Pompowej Porąbka-Żar (początek lat 70-tych), rozebrano stojący pod szczytem Żaru drewniany budynek Pszczółków, w którym długie lata Pani Magdalena (a później Pani Franciszka Lotek) prowadziła stację turystyczną PTT (od 1950 r. – PTTK). Tak odeszła do historii wspominana z rozrzewnieniem przez turystów przystań na trasie Leskowiec – dolina Soły.

Stacja PTTK pod Żarem na pocztówce z początku lat 60-tych XX w.

Nie istnieją już inne stacje turystyczne, prowadzone przez długie lata w prywatnych obiektach przez PTT/PTTK i znakomicie uzupełniające sieć schronisk górskich. Zastąpiły je prywatne kwatery, pensjonaty i gospodarstwa agroturystyczne…

 

Grzegorz Maślanko

 

 __________________________________________________________

 

[1]Od dawna rozpowszechniona jest pisownia tej nazwy „Hrobacza Łąka”. Zaczerpnięto ją jednak z XIX-wiecznych map austriackich, podczas gdy pochodzi ona zapewne od nazwiska niegdysiejszego właściciela podszczytowej polany – Chrobaka. W formie „przez CH” posługuje się nią np. Radosław Truś w najnowszym przewodniku po Beskidzie Małym.

[2] „Harnaś” nr 14, s. 3; wg Władysława Midowicza („Płaj” nr 2, s. 26) schronisko Sikorów istniało od 1895 r.

[3] Jerzy Polak „Zarys dziejów Lipnika” Bielsko-Biała 2002, s. 192-193.

[4] Tomasz Biesik „Schroniska górskie na starej pocztówce i fotografii” Bielsko-Biała 2004, s. 34-38

[5] „Wierchy” 1931 r., s. XV.

 [6] „100 lat Oddziału Babiogórskiego TT, PTT, PTTK w Żywcu” Żywiec 2008 s. 22-23.

 [7] Tamże, s. 28.

 [8] „Płaj” nr 2, s. 66; „Gościniec” nr 4/1986, s. 21-22.

 [9] Szlak ten – pierwotnie koloru czerwonego – w 1932 r. przemalowano na zielony, a po wyasfaltowaniu drogi do Wielkiej Puszczy i wprowadzeniu tam komunikacji autobusowej zmieniono jego przebieg na odcinku z Porąbki na Przeł. Kocierską, prowadząc go górą przez Bukowski Groń.

[10] Władysław Midowicz „O zasolskich górach” [w:] „Karta Groni” R.1984 nr XII, s. 80 - 88 (umieszczone tam zdjęcie opisane jako stacja na Żarze w rzeczywistości przedstawia schronisko na Leskowcu).

[11] Aleksy Siemionow „Ziemia Wadowicka” Wadowice 1984 s. 454.

[12]W 1930 r. sieć ta obejmowała 6 szlaków: niebieski Biała – Hanslik (Gaiki) – Magurka – Czernichów - Żywiec (25 km), czerwony Straconka – Hanslik (Gaiki) – Chrobacza Łąka – Porąbka (15 km), zielony Hanslik (Gaiki) – Nowy Świat – Międzybrodzie Bialskie (5 km), żółty Straconka - Magurka – Międzybrodzie Bialskie, zielony Straconka – Magurka - Bystra (9 km) i czerwony Mikuszowice Śląskie – Łysa Góra - Magurka – Bystra (12 km) (źródło: „Wierchy” R. IX: 1931 - „Sprawozdanie ZG PTT z działalności za czas od 1 III 1930 do 31 III 1931 r.” s. XXVIII).

[13] „Wierchy” 1931 s. XXIV-XXV.

[14] Andrzej Matuszczyk „Beskid Mały. Pasmo Magurki Wilkowickiej” Warszawa-Kraków 1987 s. 12-13.

[15] „Informator wycieczkowy dla szkół i młodzieży szkolnej. Szkolne Schroniska Wycieczkowe.” R. 1936, Warszawa.

[16] Aleksy Siemionow „Ziemia Wadowicka” Wadowice 1984 s. 455.

 [17] Tomasz Mianowski „Schroniska górskie w Karpatach Polskich w latach 1939-1945” Warszawa-Kraków 1987, s. 403; Andrzej Matuszczyk „Beskid Mały. Pasmo Magurki Wilkowickiej” Warszawa-Kraków 1987 s. 39.

[18] Informacyjny kalendarz narciarski na sezon 1938-39. Rok wydawnictwa XI, str 237. Na widokówce ze zdjęciem zapory - z obiegiem pocztowym z lipca 1938 r. - widnieje pieczątka o treści: „Stacja Turystyczna P.T.T. (oddz. Biała) Międzybrodzie w Rest. Fr. Kani”.

 [19] Aleksy Siemionow „Ziemia Wadowicka” Wadowice 1984 s. 455.

[20] „Działalność turystyczna PTTK w regionie bielsko-bialskim” s. 8.

[21] Kazimierz Sosnowski „Przewodnik po Beskidach Zachodnich” Kraków 1948 s. 285-286.

 

 

 

 

 

 


 

Mapa

Galeria

Panorama Góry Ż...

Ostatnie na forum

LastPhpBB3. Table phpbb_config not found!

Wszelkie prawa zastrzeżone © Międzybrodzie Bialskie